grafika: Oto Jan
Kad je između 1521. i 1529. Srem potpao pod tursku vlast,
crkvu posvećenu svetom Nikoli, koja se nalazila pri izvoru reke Remetice, obnovili
su prebegli kaluđeri iz Žiče - iguman Teofilo sa monasima Ilarionom i Visarionom.
Na ruševinama stare građevine podignut je 1520, manastir Šišatovac. To se zbilo
u doba voždonačelnice despotice Jelene, udove Jovana Brankovića, kako se saopštava
u osnivačkoj povelji.
U šišatovačkom pomeniku kao ktitori se navode despot Stevan, sin Jelene Berisavljević,
i njen zapovednik vojske Teodor. Pominju se i iguman Teofilo, proiguman Vasilije
i jeromonasi Ilarion i Visarion. Ovako razvijena crkvena hijerarhija upućuje
na pretpostavku da je manastir sazidan i pre 1520. najverovatnije u drugoj
polovini XV veka.
Obnavljanjem ruševine 1520, novoizgrađena crkva dobija novog patrona - Bogorodicu.
Prebegli kaluđeri manastira Žiče podigli su je "na podobije" svoje
crkae - sa dva osmostrana kubeta nad kvadratnim postoljima i karakterističnim
trougaonim zabatima na bočnim fasadama. Kao graditelji pominju se majstori
sa primorja, Jovan i Gašpar, koji su u isto vreme podigli i sličnu dvokupolnu
crkvu obližnjeg Kuveždina. Uz kasnosrednjovekovnu crkvu u Šišatovcu prizidan
je zvonik oko 1742. Ktitor prvobitnog šišatovačkog tornja, koji je postojao
samo četiri decenije, bio je Vuk Isaković, poznati pukovnik petrovaradinske
regimente.
Današnja velika crkva sa zvonikom, posvećena Rođenju Bogorodice, podignuta
je 1778. Kao najveći ktitor zabeležen je šišatovački arhimandrit Vićentije
Popović, kasniji vršački vladika, a znatniji priložnici bili su Jovan i Josif
Monasterpija, Sekula Vitković i mnogi drugi. Tokom XVIII veka priložnici i
ktitori su i sami slikari. Grigorije Davidović Opšić se pojavljuje kao ktitor
velikog dela zidnog slikarstva u naosu novopodignutog hrama, što pokazuje da
je, osim ugleda, stekao i značajan materijalni status. Po smrti Jakova Orfelina,
Opšić je postao jedan od najuglednijih slikara Karlovačke mitropolije.
 Još od prenosa moštiju sv. Stefana Štiljanovića Šišatovac je postao narodno
stecište i stožer mnogih crkveno-nacionalnih i kulturno-prosvetnih zbivanja,
kao i mesto susreta brojnih značajnih ličnosti novije srpske istorije i kulture.
Manastir 1634. posećuje patrijarh Pajsije, koji piše i "Povest sv. Stefana
Štiljanovića". Na poklonjenje moštima dolaze i patrijarh Maksim (1666)
i patrijarsi Arsenije III Čarnojević (1702) i Arsenije IV Šakabenta(1745).Tokom
HIHveka, u vreme šišatovačkog arhimandrita Lukijana Mušickog, u manastiru borave
Vuk Karadžić i Tešan Podrugović, tu saopštava pesme o Prvom srpskom ustanku
Filip Višnjić, a proučavaju ga Šafarik i Miklošić. U Šišatovcu boravi i Platon
Atanacković, poznijm episkop bački.
O sabornom duhu šišatovačkog bratstva svedoči i bogata riznica, koja se s vremenom
uvećavala kako je manastir prerastao u značajno stecište hodočasnika iz svih
krajeva u kojima su naseljeni Srbi. V crkvenoj riznici je bilo predmeta, knjiga,
odeždi, ikona, ne samo iz Srbije i primorja, nego i iz Rusije, Vlaške, i Svete
Gore. Bila je veoma bogata i manastirska biblioteka. Među 1.442 knjige koje
su se između dva rata nalazile u biblioteci, bio je i čuveni "Šišatovački
apostol", koji će 1941. sa manjim delom knjiga i drugih predmeta biti
lrebačen u Zagreb, gde će se za vreme okupacije nalaziti u deloima tamošnjih
muzeja.
Tokom Drugog svetskog rata u šišatovač kim konacima je bila stacionirana manja
ustaška jedinica. Posle njenog povlačenja manastir su držali partizani, koji
su u kripti, na zapadnoj strani crkve, imali spremište oružja i municije. Prilikom
povlačenja, 16. jula 1942, partizani su zapapili krovove manastirskih konaka.
Šišatovac je nekoliko puta bio artiljerijska meta nemačke vojske i ustaša.
Prilikom paljbe srušen je i monumentalni zvonik. Ceo manastirski komlleks je
miniran 16. jula 1944. Učinila je to nemačka Hipo jedinica uz pomoć ustaša.
Eksploziv je stavljen ispod stubova nosača kubeta, pa je ceo gornji deo crkve
obrušen. U crkvi je tom prilikom većim delom bio uništen ikonostas i zidni
živopis.
Mnogi predmeti iz fruškogorskih manastira i crkava istočnog Srema koji su se
nalazili u Zagrebu, 1946. godine su, na traženje SPC i zaslugom Radoslava M.
Grujića, vraćeni u Patrijaršiju, a sačuvane knjige u Patrijaršijsku biblioteku,
među njima i "Šišatovački apostol". Zbog svoje delatnosti tokom Drugog
svetskog rata (zbrinjavanje srpskih izbeglica i spasavanje srpskih svetinja,
među kojima i moštiju kneza Lazara, cara Uroša i Stesrana Štiljanovića), komunisti
će profesora Radoslava M. Grujića kazniti udaljenjem sa Univerziteta i lišaeanjem
srpske nacionalne časti.
Manastir koji su tokom rata rušile ustaše, Nemci i partizani, posle rata je
dokrajčila komunistička vlast. Godine 1951. dve zemljoradničke zadruge su za
zidanje svojih objekata odnele preostali građevinski materijal sa porušenog
manastira. U tome su im pomagali i meštani okolnih sela, najviše iz Ležimira.
Manastirski konaci su srušeni do temelja organizovanim omladinskim radnim akcijama,
dok su meštani potluno uništili freske u manastirskoj crkvi.
Neznatna obnova šišatovačke crkve preduzeta je 1970 -71, kada je izidan deo
zvonika i postavljena kapa na ovom delu crkve. Od 1991 do 1995. završenaje
većina radova na statičkoj sanaciji hrama. Sazidani su novi lukovi i svodovi,
novo kube, krov, nove kape zvonika, novoizgrađeni krov je pokriven bakarnim
limom.
List
DNEVNIK, Siniša Kovačević
|
