grafika: Oto Jan
Po poreklu i
istorijsko-kulturnoj ulozi, Krušedol je najznačajniji fruškogorski manastir.
Osnovao ga je vladika Maksim (Đorđe) Branković, sin despota Stefana Slepog i
Angeline. Posle očeve smrti, stariji sin Đorđe se ubrzo povukao sa despotskog
položaja i oko 1497. godine primio monaški čin u Kupiniku (danas Kupinovo),
dobivši ime Maksim. Nasledio ga je 1493. mlađi brat Jovan, koji umire dosta rano
(1502) kao poslednji srpski despot u Sremu.
Maksim i Angelina, oboje u
monaškim rizama, sa moštima svetog Stefana i Jovana, prvobitno sahranjenih u
porodičnoj crkvici sv. Luke u Kupinovu, otišli su 1507. godine u Vlašku, a već
1509. vratili su se u Srem. Angelina dobija zemljište od ugledne porodice
Jakšić, na kojem podiže ženski manastir u samom mestu Krušedolu (danas seoska
crkva, posvećena Sretenju Gospodnjem), a njen sin, tada već arhiepiskop i
mitropolit, uz materijalnu pomoć svog rođaka, vlaškog vojvode Jovana Nagoja,
podiže na Fruškoj gori muški manastir Krušedol, posvećen Blagovestima Presvete
Bogorodice. U manastiru, nastalom 1509 -14, pored moštiju Stefana i Jovana,
sahranjeni su i Maksim (1516) i Angelina (1520), koji su oko 1523. godine
proglašeni za svetitelje.
Manastir je svojevremeno bio
sedište obnovljene Sremske eparhije, a njen obnovitelj Maksim (Branković) postao
je njen prvi episkop. Kada suTurci definitivno zavladali Sremom (posle 1521),
Sremska eparhija je, kao vikarna, pridružena Beogradskoj mitropoliji, te su se
beogradski mitropoliti u XVI i XVII veku nazivali i sremskim. Na prvom srpskom
Narodnocrkvenom saboru u Krušedolu 1708. doneta je odluka da srpski vrhovni
mitropoliti pod austrougarskom vlašću „imaju stanovati u manastiru Krušedolu".
Odlukom Narodno-crkvenog sabora održanog u Sremskim Karlovcima 1713,
mitropolitska rezidencija premeštena je u Karlovce. Od tog vremena se naziva
Karlovačkom mitropolijom.
Tokom druge polovine XVII veka
u Krušedolu „obitava 90 kaluđera i 12 staraca". Za vreme Velike seobe pod
patrijarhom Čarnojevićem, oni sa manastirskim dragocenostima, među kojima su
bile i mošti svetih Brankovića, prelaze u Sentandreju, gde ostaju sve do 1697,
kada se sa relikvijama vraćaju u Krušedol. Posle poraza kod Petrovaradina 1716,
Turci su u odstupanju opljačkali i zapalili manastir. Tom prilikom su izgorele i
mošti svetih Brankovića (u pepelu su nađeni samo pojedini delovi ruku i no gu,
koji se i danas čuvaju u manastirskoj riznici).
Hram, čije je živopisanje završeno sredinom XVI veka, tada je delimično
oštećen. Celog XVIII veka manastir je obnavljan. Sredinom stoleća je živopisana
crkva, preko ranijeg freskoslikarstva. Smatra se da je pripratu i oltar
ikonopisao rusko-ukrajinski slikar Jov Vasilijevič, dvorski slikar patrijarha
Arsenija IV Šakabente, uz pomoć domaćih majstora: Vasilija Ostojića, Teodora
Gologlavca, Joakima Markovića i Amvrosija Jankovića. Slikarstvo u naosu delo je
Stefana Teneckog.
Za Srbe preko Save i Dunava
manastir Krušedol je vekovima bio kulturni, politički i verski centar.
Manastirska crkva je mauzolej crkvenih i drugih znamenitih ličnosti srpske
istorije. Ovde su sahranjena dva patrijarha - Arsenije III Čarnojević i Arsenije
IV Jovanović Šakabenta, vođe dveju velikih seoba, kao i mitropolit Jovan
Georgijević. Ovde takođe počivaju: knjeginja Ljubica, žena kneza Miloša
Obrenovića (umrla 1843. u Novom Sadu), i kralj Milan Obrenović, beogradski
mitropolit Petar Jovanović, vojvoda iz vremena mađarske bune Stevan Šupljikac,
grof Đorđe Branković, te pogranični oficir i komandant Petrovaradinske tvrđave u
XVIII veku, pukovnik Atanasije Rašković.
 Krušedol je posedovao
najvredniju riznicu od svih fruškogorskih manastira. Dragocenosti skupljane od
njegovog osnivanja do XX veka - ikone, slike, rukopisi, okovana jevanđelja,
odežde, svete sasude, razni umetnički predmeti, kao i pokućstvo i stilski
nameštaj kralja Milana (rađen u pariskoj radionici Viktora Emona) - opljačkane
su tokom Drugog svetskog rata. Neposredno uoči rata starešina manastira
Krušedola arhimandrit Sava (Petković) je najveći deo umetničkih i
kulturno-istorijskih dragocenosti sabrao u 20 sanduka i položio ih u manastirsku
skrivnicu. Ustaše su upale u manastir i svih 20 sanduka odnele u Zagreb.
Komisija zagrebačkog Muzeja za
umjetnost i obrt bila je u manastiru od 5. do 9. septembra 1941. i preuzela
izvestan broj sakralnih predmeta iz crkve, kao i umetnička dela iz salona i
knjige. Sa krušedolskog ikonostasa uzete su ikone Deizisnog čina, a predstavnik
Državnog ravnateljstva za ponovu prof. Stjepan Gotvald poneo je za svoju
ustanovu kristalni polijelej iz crkve. Ono što je po odlasku komisije
zagrebačkog muzeja preostalo u manastiru, uništeno je i sasvim razvučeno tokom
okupacije.
Posle rata, deo vraćenih
relikvija pohranjen je u Muzeju Srpske pravoslavne crkve, a deo je mzložen u
obnovljenoj manastirskoj zbirci. U posleratnoj obnovi, Zavod za zaštitu
spomenika kulture Vojvodine, na osnovu detaljnih istraživanja i projekata,
obnovio je crkvu i konake, konzervirao i restaurirao zidno slikarstvo,
ikonostas, tronove i pevnice.
List
DNEVNIK, Siniša
Kovačević
|
