grafika: Oto Jan
Manastir Grgeteg je, prema predanju, osnovao 1471. despot
Vuk Branković, poznatiji u narodnim pesmama kao Zmaj Ognjeni Vuk, u nameri
da tu smesti svog oslepljenog oca Grgura, hilandarskog monaha. Po ovoj legendi,
manastir je prema očevom imenu i dobio naziv. Grgur je, međutim, umro kao otac
German još 1459, tako da ovo predanje ostaje nepotkrepljeno istorijskim činjenicama.
Pouzdani istorijski podaci navode daje ovaj manastir, posvećen svetom Nikoli,
poput ostalih fruškogorskih manastira, nastao u takozvanom predturskom dobu.
U vreme turske vladavine u Sremu (1521-1717) Grgeteg se pominje nekoliko puta
u poreskim i katastarskim knjigama.
U jednom od čestih ratova, koji su krajem XVII veka vođeni između Austrije
i Turske, manastir Grgeteg je opustošen, a kaluđeri rasterani. Bio je napušten
sve do Velike seobe Srba 1690. godine, kada su ga naselili kaluđeri prebegli
iz Srbije. Popis iz 1753. svedoči da su kaluđeri, posle stradanja manastira
u vreme Turaka, brzo popunili manastirsku riznicu novim predmetima. Broj dragocenosti
uvećan je stvarima koje su 1739. doneli prebegli kaluđeri manastira Slanci,
kao i ikonama koje su iste godine prenete iz beogradske pridvorne kapele.
Barokizacija manastira Grgetega, „po ukusu novijeh vremena", počela je
zidanjem zapadnog i severnog krila konaka 1751-52. godine. Smatra se da je
nova grgeteška crkva podignuta između 1766. i 1771, ktitorstvom mitropolita
Pavla Nenadovića, Jovana Đorđevića i Vićentija Jovanovića Vidaka.
Za vreme kratkog vladanja Jovana Georgijevića tadašnjom Karlovačkom mitropolijom,
sazidana je oltarska pregrada i pripremljena podloga za slikarske radove, odnosno
načinjenje raspored ikonografskih tema s ornamentalnom dekoracijom u štuku.
Pod Georgijevićevim naslednikom, novim mitropolitom Vićentijem Jovanovićem
Vidakom, završeno je slikanje ikonostasa, koje je 1774. bratstvo manastira
poverilo tada mladom umetniku Jakovu Orfelinu.
Radikalna izmena izgleda manastirskog kompleksa usledila je između 1899. i
1901, za vreme igumana Ilariona Ruvarca. Tada je porušen ikonostas Jakova Orfelina,
a prema projektu Hermana Bolea podignut je novi, za koji je 1901-02. ikone
slikao Uroš Predić. Slikarski radovi Jakova Orfelina su prilikom restauracije
crkve potpuno uništeni. Sačuvane su samo dve prestone ikone, sv. Nikole i sv.
Jovana. Poštujući dosledno svoj princip, Bole je projektovao i mali drveni
ikonostas za zvoničko-horsku kapelu. Ikone za taj ikonostas naslikao je poznati
slikar i karikaturista Pjer Križanić (1911).
O značaju manastira i ugledu njegovih starešina svedoči i podatak da je 11
grgeteških arhimandrita izabrano za episkope, od kojih je jedan, German Anđelić,
kasnije imenovan srpskim patrijarhom. Jedan od nastojatelja manastira Grgetega,
Kiril Živković, docnije će, kao episkop pakrački, osnovati eparhijsku biblioteku.
Nekadašnji arhimandrit Grgetega Jerotej Mutibarić je spadao u red najboljih
poznavalaca karlovačkog pojanja, čiju je konačnu redakciju dao sledeći iskustva
svojih prethodnika Dimitrija Krestića i Dionisija Čupića. Nekadašnji jerođakon
manastira Grgetega, potonji patrijarh srpski German Anđelić, sa bratom je Stevanom
priložio znatnu sumu novca za podizanje Karlovačke gimnazije. Za vreme boravka
arhimandrita Ilariona Ruvarca u Grgetegu, manastir će lostati istorijski centar,
u koji će upreti poglede svi srpski istoričari koji su se bavili istorijom
srpskog naroda i Srpske pravoslavne crkve.
Nedaće kojeje doneo Drugi svetski rat nisu mimoišle nijedan fruškogorski manastir,
pa ni Grgeteg. Vojne posade ustaša i domobrana su tokom okupacije manastiru
nanele veliku materijalnu štetu, uništavajući njegovu biblioteku, arhivu i
ostala kulturnoistorijska i umetnička dela. Bli-zu dve hiljade retkih starih
knjiga i celokupna arhivska građa, sabirana od kraja XVII veka do ratnih godina,
upotrebljavane su za potpaljivanje vatre. Nemačke jedinice su, zajedno sa ustašama,
22. seltembra 1943. topovskim granatama gađale manastir, a potom minirale i
porušile crkveni zvonik. Konak je opustošen. Odneti su i sva vrata, prozori,
podovi u sobama, posle čega je u nekadašnjim parketiranim sobama prvog sprata
nabujao korov.
Ono što su miniranjem i topovskim granatiranjem započeli ustaše i Nemci, sa
velikim entuzijazmom nastavili su seljaci iz okolnih mesta, razvlačeći zdravu
ciglu kao jeftinu građu. Ikonostas Uroša Predića izrešetan je mecima komunističke
omladine, koja je radila na obnoai toga kraja zajedno s vršnjacima iz Grčke.
Na nekim ikonama i danas postoje olovni meci, kojima su iz revolvera i lušaka
gađani sveci, naročito kompozicija „Blagovesti" i lik Hrista.
Obnovom manastirskog hrama, započetom 1987, crkva je građevinski sanirana,
a dekoracija u njoj rekonstruisana. Tokom 1994. su obnovljeni i manastirski
konaci. Novcem Ministarstva kulture Srbije i Eparhije sremske, te godine je
izmalterisana i obojena fasada južnog i istočnog krila konaka, uz obnovu malterskog
ukrasa, dok je kasnije obnovljen manastirski zvonik.
List
DNEVNIK, Siniša Kovačević
|
