 Sremski manastir Fenek geografski ne pripada Fruškoj gori,
ali je u istorijskom smislu u vezi sa fruškogorskim manastirima. Nakon pada
Srbije 1459, Srem je dugo bio stecište odbegle srpske vlastele i monaštva.
Crkva manastira Feneka posvećena je prepodobnoj mučenici Paraskevi (26. jul/8.
avgust). Manastirski kompleks smešten je u ravničarskom delu donjeg Srema,
jugozapadno od Zemuna, blizu Save, nedaleko od sela Jakova. Čine ga: crkva
sa zvonikom, konaci sa tri strane crkve i kapela podignuta izvan južnog konaka.
Prema narodnom predanju, osnivači manastira Feneka su Stefan i Angelina Branković,
u drugoj polovini XV veka. No, prvi zapis o Feneku, i to posredno, nalazimo
u mineju iz 1563, koji je ispisao jeromonah Zaharije za vreme fenečkog igumana
Save. U XVI veku pominje se u turskim defterima (1556-69) kao manastir Zemunske
nahije, potom u manastirskom tipiku (1573) i jevanđelju (1574), a u XVII stoleću
samo dva puta (1605, 1646-47), ali posredno, na osnovu zapisa jeromonaha i
igumana Georgija i Neofita. To nam kazuje da je još tada u Feneku bilo prepisivačke
delatnosti. Za razliku od fruškogorskih manastira, pod turskom vlašću ostao
je do 1717, a potom je pod jurisdikcijom Beogradske mitropolije sve do kraja
austrijske vladavine (1739).
Dva zapisa iz XVIII veka (1735, 1753) svedoče o staroj manastirskoj crkvi da
je zaista podignuta u drugoj polovini XV veka, u duhu tradicije srpske srednjovekovne
arhitekture. Govore i o konacima, bratstvu i inventaru, kao i o tome da je
crkva obnovljena ktitorstvom Zemunca Kuzmana Boltadžije. U popisu iz 1771.
Fenek se navodi kao prilično siromašan manastir, u kojem živi 13 kaluđera.
Ipak, gradnja nove crkve počelaje 1793, uvreme fenečkog igumana Sofronija Stefanovića.
Mitropolit Stefan Stratimirović osvetio je kamen temeljac. Stefanović je u
međuvremenu umro, a njegov naslednik Vikentije Rakić osvetio je dovršenu crkvu
1797, na dan njene slave. Rakić je igumanovao u dva maha (1796, 1813-18). Poznat
je i kao književnik koji je ispisao prvu istoriju Feneka. U tom manastiru je
i umro.
Na prelazu iz XVIII u XIX vek Fenek je poprište bitnih istorijskih događaja.
Tu su se 1788. sastali knez Aleksa Nenadović i austrijski car Josif. Manastir
je 1789-91. bio vojno skladište. U njemu su 1813. mesec dana boravili Karađorđe
i njegov sin Aleksa, a od sloma Prvog srpskog ustanka pa do 1815. studenički
kaluđeri s moštima Stefana Prvovenčanog. Zabeležen je i Karađorđev susret sa
protom Matejom Nenadovićem.
Crkva je omalterisana jednobrodna građevina, zidana od opeke, sa polukružnom
apsidom na istočnom delu i plitkim pravougaonim pevničkim apsidama iste visine
kao i naos. Osmostrano kube je izrazito malo u odnosu na građevinu. Na zaladnoj
strani je visoki trospratni barokni zvonik. Crkva je presvedena poluobličastim
svodom, a unutrašnji zidovi ukrašeni su konzolnim pilastrima. Svojom arhitektonskom
kompozicijom pripada tipu baroknih sakralnih građevina, čestih u Vojvodini
u XVIII veku.
Ikonostas crkve manastira rezao je 1798. poznati novosadski duborezac („piltaor")
Aksentije Marković, stvaralac visokog umetničkog i zanatskog znanja i veštine,
majstor ikonostasa karlovačke Saborne crkve, novosadskih - Uspenske i Almaške,
beočinske seoske crkve, zemunske Uspenske, vršačke i nekih crkava u rusinskim
grkokatoličkim crkvenim opštinama. Zapis o njegovom radu nalazi se u soklu
ikonostasa, a postoje i arhivska dokumenta o tome. Ikone je od 1818. do 1820.
slikao sin umetničkog stolara i duboresca Atanasija, pančevački slikar Petar
Radosavljević, koji je slikarstvo završio na Bečkoj akademiji i bio poznati
pristalica Karađorđevog ustanka. Sa bratstvom manastira Feneka sklopio je ugovor
da za sumu od 350 dukata u zlatu izradi ikone za ikonostas, te da ga pozlati
i oboji. Visok klasicistički koncipiran ikonostas oltarskih pregrada sa četiri
zone sadržao je 37 ikona, danas ih ima 34; to je i jedini Radosavljevićev potpisani
rad. Zidne slike u unutrašnjosti crkve delo su zemunskog slikara Dimitrija
Petrovića (1859), ali su potpuno uništene tokom nekoliko razaranja, naročito
u oba svetska rata.
Dimitrije je unuk Jovana, zemunskog kovača koji je Karađorđu okivao trešnjeve
topove, te sin poznatog zemunskog slikara Živka Petrovića.
Današnja kapela sv. Petke sazidana je 1800, na mestu stare, ktitorstvom jakovačkog
Grka Georgija Rake i njegove supruge Ane, nad bunarom koji je, prema predanju,
sagradila majka Angelina Branković. U narodu se verovalo da je bunarska voda
čudotvorna jer su ovde počivale mošti sv. Petke pri njihovom prenosu kroz Srbiju.
Sveti bunar i njegovu isceliteljsku vodu osvetio je patrijarh Kalinik između
1691. i 1700, a kasnije i mitropoliti Mojsije Petrović, Vikentije Jovanović
i Pavle Nenadović. Zidani bunar ograđen je 1753. i pokriven šindrom. U drugoj
polovini XVIII veka nad svetom vodom postojao je čardak, u čijem su se prizemlju
nalazili stubovi, iznad njih zidana prostorija, a iznad nje prostrani tavan.
Na bunaru se narod okupljao tražeći leka groznici, koja je u ovom kraju bila
česta zbog blizine vode i niskog terena, pogodnog za širenje malarije. Fenečka
kapela obnovljena je i ikonostas urađen 1846, zaslugom Pavla Morfija iz Zemuna,
a nov krov od šindre postavljen je 1857.
Ikonostas manastira Feneka naročito je stradao u Prvom svetskom ratu (1914),
kada su austrijski vojnici uništili donju zonu - carske i bočne dveri, i krst
sa vrha ikonostasa. Pri tom je gotovo sasvim uništen i Markovićev izvanredan
duborezni rad, o čijem kvalitetu svedoče arhivske fotografije i očuvani delovi
rezbe iz gornjih zona ikonostasa. Stradanje se ponovilo i 1942.
List
DNEVNIK, Dr.Svetozar Dunđerski
|
