Prema
predanju, manastir Bešenovo, čiji se ostaci nalaze na južnom obronku Fruške
gore, uz potok Čikoš, osnovao je srpski kralj Dragutin krajem XIII veka.
Posvećen je sv. arhanđelima Mihailu i Gavrilu (8/21. novembar). Drugi podaci o
osnivanju dovode se u vezu sa polovinom XV veka, kad se pominje 1467, zapisana
na zidu kao godina oslikavanja manastirske crkve. No, prvi siguran podatak o
postojanju manastira nalazi se u najstarijem turskom popisu Srema (1546), kao i
kasnije tokom XVI veka.
Kada je manastir Vitovnica kod Požarevca stradao od Turaka, njegovi kaluđeri
su sa najvrednijim liturgijskim predmetima prebegli u manastir Bešenovo. Među
tim predmetima su bili i Četvorojevanđelje, kojeje 1557. okovao Kondo Vuk, te
srebrna čaša iz 1662, delo kujundžije Luke (ove dragocenosti čuvaju se u Muzeju
SPC u Beogradu). Celo XVII stoleće karakteristično je po nemaštini, o kojoj
svedoče zapisi o odlascima bešenovačkih kaluđera u Rusiju radi prikupljanja
milostinje (1628, 1648, 1670, 1671). Godine 1656. obnovljene su kelije i
trpezarija.
Na osnovu vizitacijskog popisa iz 1753, u kojem je detaljno opisana
manastirska crkva, zna se da je građevina zidana od opeke, ali se vreme
izgradnje ne pominje. U istom popisu govori se i o trostranim manastirskim
konacima, za koje je navedeno da su na južnoj strani podignuti 1730. i da su
građeni opekom, dok se za konake sa severne i zapadne strane samo kaže da su
stari. U popisu je naveden i stari ikonostas, koji je 1770, po svemu sudeći,
delimično zamenjen ikonama Vasilija Romanoviča. On je od 1907. do 1909. zamenjen
ikonostasom za koji je ikone radio Stevan Aleksić, koji je u istom periodu radio
i zidne slike u unutrašnjosti crkve.
Za manastirsku trpezariju Aleksić je sačinio monumentalnu istorijsku
kompoziciju - „Spaljivanje moštiju sv. Save" (ulje na platnu, 1909). Posle
Drugog svetskog rata ova slika dospela je u Gradski muzej u Vukovaru, u Bauerovu
zbirku, U vreme pomenutog popisa manastir je imao 13 monaha i 12 porodica
prnjavoraca. Hram je bio snabdeven ukrašenim srebrnim i pozlaćenim stvarima,
odeždama od svile, kadife, brokata i atlasa. Od knjiga imao je 22 srpska
rukopisa među kojima tri okovana jevanđelja, 12 mineja i četiri prologa, te 52
knjige ruske i druge štampe. Ikona je bilo 46. Manastir je imao pokućstvo,
bakarne i gvozdene sudove i burad za vino. Od ekonomskih zgrada bile su kačara,
dve vodenice i dve česme. Što se dokumenata tiče, manastir je u to doba
posedovao šest carskih privilegija i četiri "parčeta" od sultana i vezira.
Drugi važan popis (1771) svedoči o postojanju visokog zvonika izgrađenog u
sklopu novopodignutog zapadnog krila konaka. Prve pouzdane podatke o kapeli u
zvoniku, posvećenoj sv. Kiriku i Juliti, čije su mošti čuvane u ovom manastiru
(u kivotu načinjenom 1773), pružaju zapisi na unutrašnjem i spoljašnjem zidu
kapele iz 1783. Oni govore o živopisanju zidova kapele koje je, kako se navodi u
zapisu, izveo Kuzman Kolarić, ktitorstvom Novosađanina Trifuna Jovanovića, u
vreme igumana Silvestera. Ikonu s predstavom sv. Kirika i Julite manastiruje
1766. poklonio slikar Dimitrije Bačević.
U literaturi se često navodi da je Kuzman Kolarić (Kosma, kako piše na kapeli)
naslikao 1786. ikonostas manastirske crkve. Međutim, jedan objavljeni zapis, na
osnovu kojeg se ovo tvrđenje prenosi, stajao je na ikonostasu manastirske crkve,
ali se ne odnosi na slikarski rad na ikonostasu, već pominje da "semu kivotu
molerskago hudožestva ktitor bist blagopočteni gospodin Luka Kukić, žitelj šanca
Laćarka", što bi značilo da je u pitanju slikana dekoracija kivota u kojem su
čuvane mošti svetih mučenika Kirika i njegove majke Julite. Nztpisje iz 1786, a
zanimljivo je i značajno da je slikar signaturu ostavio latiničnim slovima:
Kosman Kollarisc moller.
Iako prepravljana u XIX i početkom XX veka, crkva manastira Bešenova zadržala
je u osnovi svoj prvobitni oblik jednobrodne građevine raškog tipa sve do
rušenja manastira u bombardovanju 1944, a do tada su pozicije tornja, crkve i
konaka ogradnog zida sa istoka crkve ostale iste, o čemu svedoči nekoliko
fotografija snimljenih između 1885. i 1940. Ostaci Bešenova razgrađeni su
neposredno posle rata. Manastir do danas nije obnovljen, ali je otkrivena osnova
crkve i konaka, čime je ustanovljeno da je bešenovačka crkva bila krstoobrazne
osnove, pravougaonih pevnica i spolja i iznutra, i poligonalne apside. Oltar je
bio na svod. Crkva je imala samo jedan ulaz, sa zapada: „vrata jedna oraova
sedefom nakićena".
Tokom rata manastir je najpre
samo opljačkan. Zatim su se smenjivale ustaške i nemačke najezde, a i jedinice
NOV. Zato je u nekoliko navrata paljen, rušen,
miniran, i. konačno, 1944. bombardovan. Nemačko vazduhoplovstvo ga je potpuno
razorilo. Manastirske starine i dragocenosti raznesene su i delimično izgubljene
zauvek. Sačuvani su delovi sa dva ikonostasa i nekoliko knjiga. Čuvaju se u
Muzeju crkvene umetnosti u Sremskoj Mitrovici.
List
DNEVNIK, Dr Svetozar Dunđerski
|
