grafika: Oto Jan
Ne zna se ko je i kada osnovao
manastir Beočin. Nalazi se na severnoj padini Fruške gore, na uskom prostoru
između šume, potoka i puta koji vodi ka naselju Beočinu. Posvećen je prazniku
Vaznesenja Hristovog (40. dan posle Uskrsa). Prvi podatak o manastiru zabeležen
je 1566-67. u turskim katastarskim defterima. U XVII veku imao je sasvim malu
crkvu. Žaleći se kako mu je zdanje razoreno, iguman Longin išao je 1622-23. u
Moskvu radi sakupljanja milostinje za obnovu manastira i nabavke bogoslužbenih
knjiga i utvari. Očigledno je u to vreme manastir bio pogođen besparicom.
Tokom austrijsko-turskih ratova (1683-95) manastir je najverovatnije stradao.
Obnovili su ga 1697-99. monasi koji su, na osnovu odobrenja patrijarha Arsenija
III Čarnojevića iz 1697, prebegli iz manastira Rače na Drini. Nakon njihovog
dolaska, 1708. je izgrađena drvena crkva. Sadašnja bogomolja građena je od 1732.
do 1740. godine, u tradicionalnom vizantijsko-srpskom stilu s elementima gotike.
Izvođači su verovatno bili stranci koji nisu u potpunosti shvatali koncepciju,
te su u rešenja unosili strane primese prema svome znanju i navikama.
Ktitor je bio Milivoje Milaković iz Starog Futoga sa svojim sinom Petrom,
državnim poštarom iz Gložana. Dali su 9.000 forinti, ali kako to nije bilo
dovoljno, monasi i narod su ličnim prilozima završili izgradnju tek 1740. Da bi
za to vreme kaluđeri imali bogomolju, podignuta je kapela, za koju je carske
dveri načinio Dimitrije Janaći. Manastirske konake, delom sa zapadne i južne
strane, podigli su igumani Beočina hadži Stefan (1728) i Hristifor (1741). Oba
zdanja spojena su 1765. i dobila oblik slova G. Zapadna kapija i zabat zapadnog
krila konaka menjani su prilikom obnove u prvoj četvrtini XX veka. Polukružno
završen, volutama ukrašen zabat konaka i krunište kapije zamenjeni su tada
stepenastom neogotičkom formom.
Godine 1815. prenete su ovde iz manastira Feneka mošti sv. Stefana
Prvovenčanog. Godine 1875. u manastiru je umro poznati pesnik Jovan Grčić
Milenko, koji je i sahranjen u neposrednoj blizini crkve. Manastirski kompleks
potpuno je obnovljen 1893, a pomalo izmenjen 1921. i 1987. Danas ga čine: crkva,
južno i zapadno krilo konaka i ogradni zidovi sa severa i zapada.
Manastirska crkva je izdužena jednobrodna građevina, postavljena u pravcu
zapadistok. Građevina je s osnovom od kamena, presvedena opekom i omalterisana
spolja i iznutra. Stremljenje u visinu, prelomljeni lukovi i osmougaoni stupci
protumačeni su kao gotski uticaj, dok se oblik osnove i način gradnje mogu
smatrati dalekim odjekom raškog tipa. Docnije (1762), sa zapadne strane dozidani
su otvoreni barokni trem s arkadama, stupcima i krstastim svodovima. Portal je
postavljen 1787, ktitorstvom Ilije Popovića iz Futoga. Visok, trospratni zvonik
je dugo građen (1740-99) i nije menjan pri obnovama manastira, o čemu svedoči
nekoliko arhivskih fotografija.
 Ikonostas
manastirske crkve oslikavali su od 1756. do 1766. godine Janko Halkozović,
Dimitrije Bačević i Teodor Kračun. Ktitori su bili Matija Petrović i Obrad
Radonjić iz Novog Sada. Tronove za crkvu, završene 1791, rezao je čuveni
novosadski duborezac Aksentije Marković, kao lični prilog i uz ktitorstvo
Andrije Marcikića, žitelja čerevićkog. Na zapadnom krilu, iznad ulaza u crkvu sa
unutrašnje strane, nalazi se jedina zidna slika - „Vaznesenje Hristovo", rad
Janka Halkozovića iz 1777. Ilustrujući scene Velikih praznika, majstori
beočinskog ikonostasa služili su se predlošcima u ilustrovanim Biblijama ruske
ili habzburške štampe. Kompoziciona rešenja su uzimana od manje ili više
poznatih slikara renesanse i baroka. „Skamije" (pevnice i pevničke stolove)
slikao je 1768. Georgije „Zograf". U severnoj pevnici sačuvan je ceo natpis koji
govori o ktitoru i slikaru. Iz njega se čita da su rukom „smirenoga i grešnoga"
Georgija naslikane „skamije" za Nedeljka Markovića, sremskokarlovačkog ktitora.
Signiranjem svoga rada, slikar Georgije omogućio je da i na soklu ikonostasa
slankamenačke crkve identifikujemo njega kao autora.
Stara kapela nad potokom, jugozapadno od manastira, izgrađena je istovremeno
sa crkvom, a porušena verovatno posle podizanja nove kapele. U parku u
neposrednoj blizini porte, jugoistočno od crkve, prema projektu Vladimira
Nikolića, izgrađena je 1905. nova kapela - mala građevina skladnih proporcija i
kvadratne osnove, nad kojom se diže kube. Prvobitni krov od bakarnog lima
zamenjen je u obnovi 1987. Novcem koji je izdvojio „Lafarž", novi vlasnik
beočinske cementare, u toku su krovopokrivački radovi i sanacija krovne
konstrukcije konaka. Manastir Beočin je jedan od retkih u Fruškoj gori koji nije
razaran u Drugom svetskom ratu. Međutim, mnogo ikona sa ikonostasa manastirske
crkve, kao i predmeti iz tada bogate rizni-ce, opljačkani su i odneti u Zagreb (ikone,
slike, kujundžijski radovi, biblioteka sa 780 starih knjiga, od kojih 63
rukopisa i štampanih srbulja, rezbarije, gravire, odežde, sasudi, kao i vezena
katapetazma monahinje Ane, nastala krajvm XIV ili počvtkom XV veka). Deo ovih
predmeta je posle rata vraćen Srpskoj pravoslavnoj crkvi.
Beočinski manastir, posebno crkva, proizvod je specifične kombinacije više
stilskih formi, koje svedoče o poreklu uticaja i uspostavljenim kulturnim vezama.
List
DNEVNIK, Dr.Svetozar Dunđerski
|
